கி.பி. 848 முதல் 1280 வரை சோழ மன்னர்கள் ஆட்சி செய்தனர். ராஜராஜ சோழன் மற்றும் அவரது மகன் ராஜேந்திர சோழன் ஆகியோர் தஞ்சாவூர் பிரகதீஸ்வரர் கோயில், மற்றும் கங்கைகொண்ட சோழபுரம் பிரகதீஸ்வரர் கோயில, தாராசுரத்தின் ஐராவதீஸ்வரர் கோயில் மற்றும் கும்பகோணம் அருகே அமைந்துள்ள கடைசி இரண்டு கோயில்களான திருபுவனத்தில் உள்ள சரபேஸ்வரர் (சிவன்) கோயில் போன்ற கோயில்களைக் கட்டினார்கள். மேற்கண்ட நான்கு கோயில்களில் முதல் மூன்று கோயில்கள் யுனெஸ்கோவின் உலக பாரம்பரிய தளங்களில் கிரேட் லிவிங் சோழர் கோயில்கள் என்று பெயரிடப்பட்டுள்ளன.
முதல் மன்னர் விஜயாலய சோழனின் காலத்திலிருந்தே சோழர்கள் ஏராளமான கோயில்களைக் கட்டியிருந்தனர், அவருக்குப் பிறகு நார்த்தமலைக்கு அருகிலுள்ள விஜயாலய சோழீஸ்வரம் கோயில் என்ற பல்வேறு கோயில்கள் உள்ளன. இவை சோழர்களின் கீழ் இருந்த திராவிட கோயில்களின் ஆரம்பகால மாதிரிகள். அவரது மகன் முதலாம் ஆதித்ய காஞ்சி மற்றும் கும்பகோணம் பகுதிகளைச் சுற்றி பல கோயில்களைக் கட்டினார். சோழ மன்னர் முதலாம் பராந்தகனால் (கி.பி 907-955) கட்டப்பட்ட வரதராஜப்பெருமாள் கோயில், திருப்புவனை, வீரநாராயண விண்ணகர் என்று அழைக்கப்பட்டது.
இந்தக் கோயிலில் ராமாயணத்தின் சிற்பங்கள் மற்றும் ரிக் வேதம், யஜுர் வேதம், சாம வேதம், ராமாயணம், மகாபாரதம், பிருஹதாரண்யக உபநிஷத் மற்றும் பல நூல்களில் குறிப்பிடப்பட்டுள்ள வாமன புராணம் மற்றும் பல நூல்கள் உள்ளன. முதலாம் ராஜாதிராஜாவின் 30வது ஆட்சியாண்டு (கி.பி.1048) தேதியிடப்பட்ட கல்வெட்டு, ரிக்வேதம், யஜுர்வேதம், சந்தோகாசம், தலவக்ரஸம், அபூர்வ, வஜ்னாசனேய, போதயானிய சதாஷதந்த சூத்திரம் மற்றும் சாஸ்திரங்களின் விளக்கங்களைக் கற்பித்தல் ஆகியவற்றைக் குறிப்பிடுகிறது. ஆழ்வார் துறவி நம்மாழ்வாரின் புகழ்பெற்ற படைப்புகளான திருவாய்மொழி ஓதுவதைக் குறிக்கும் பாரதிராஜ சோழன் காலத்து கல்வெட்டுக்ள கோயிலில் உள்ளன.
முதலாம் ஆதித்ய பராந்தக சோழன், சுந்தர சோழன், ராஜராஜ சோழன் மற்றும் அவரது மகன் முதலாம் ராஜேந்திர சோழன் ஆகியோரின் வெற்றிகளாலும், மேதைமையாலும் கோயில் கட்டுமானம் பெரும் உத்வேகத்தைப் பெற்றது. முதலாம் ராஜேந்திர சோழன் தனது சொந்தப் பெயருக்குப் பிறகு தஞ்சாவூரில் ராஜராஜ கோயிலைக் கட்டினார். சோழ கட்டிடக்கலை வளர்ந்த முதிர்ச்சி மற்றும் ஆடம்பரம் தஞ்சாவூர் மற்றும் கங்கைகொண்ட சோழபுரம் ஆகிய இரண்டு கோயில்களிலும் வெளிப்பட்டது. அவர் தன்னை கங்கைகொண்டா என்றும் அறிவித்துக் கொண்டார். திருச்சி-தஞ்சை-கும்பகோணம் இடையே உள்ள காவேரி பெல்ட்டின் ஒரு சிறிய பகுதியில், அவர்களின் அதிகாரத்தின் உச்சத்தில், சோழர்கள் 2300க்கும் மேற்பட்ட கோயில்களை விட்டுச் சென்றுள்ளனர். திருச்சி-தஞ்சாவூர் பெல்ட் 1500க்கும் மேற்பட்ட கோயில்களைக் கொண்டுள்ளது.
1009ஆம் ஆண்டில் முதலாம் ராஜராஜ சோழனால் கட்டப்பட்ட தஞ்சாவூரில் உள்ள அற்புதமான சிவன் கேரியல் மற்றும் 1030 ஆம் ஆண்டில் கட்டி முடிக்கப்பட்ட கங்கைகொண்ட சோழபுரத்தின் பிரகதீஸ்வரர் கோயில் ஆகியவை இரண்டு சோழ பேரரசர்களின் காலத்தின் பொருள் மற்றும் இராணுவ சாதனைகளுக்கு பொருத்தமான நினைவுச்சின்னங்களாகும். அதன் காலத்தின் அனைத்து இந்திய கோயில்களிலும் மிகப்பெரியதும் உயரமானதுமான தஞ்சை பிரகதீஸ்வரர் கோயில் தென்னிந்திய கட்டிடக்கலையின் உச்சத்தில் உள்ளது.
உண்மையில், அடுத்தடுத்து வந்த இரண்டு சோழ மன்னர்கள் ராஜராஜ இரண்டாம் மற்றும் குலோத்துங்க மூன்றாம் ஆகியோர் முறையே தாராசுரத்தில் ஐராவதேஸ்வரர் கோயிலையும், திரிபுவனத்தில் உள்ள கம்பஹரேஸ்வரர் சிவன் கோயிலையும் கட்டினர், இரண்டு கோயில்களும் கி.பி. 1160 மற்றும் 1200 ஆம் ஆண்டுகளில் கும்பகோணத்தின் புறநகரில் இருந்தன. நான்கு கோயில்களும் சோழ பேரரசர்களின் கீழ் மகிமை, செழிப்பு மற்றும் ஸ்திரத்தன்மையை பிரதிபலிக்கும் வகையில் கிட்டத்தட்ட 200 ஆண்டுகளுக்கும் மேலாக கட்டப்பட்டன.
பிரபலமான கருத்துக்கு மாறாக, சோழப் பேரரசர்கள் சோழப் பேரரசின் பெரும்பாலான பகுதிகளில் பரவியிருந்த ஏராளமான கோயில்களைக் கட்டுவதை ஆதரித்து ஊக்குவித்தனர். இவற்றில் 108 வைணவ திவ்ய தேசங்களில் 40 அடங்கும், அவற்றில் 77 தென்னந்தியாவின் பெரும்பகுதியிலும் மற்றவை ஆந்திரா மற்றும் வட இந்தியாவிலும் பரவியுள்ளன.
உண்மையில், இந்தியாவின் மிகப்பெரிய கோயிலான ஸ்ரீரங்கத்தில் உள்ள ஸ்ரீ ரங்கநாதசுவாமி கோயில் மற்றும் சிதம்பரம் நடராஜர் கோயில் (முதலில் பல்லவர்களால் கட்டப்பட்டாலும், கிறிஸ்தவத்திற்கு முந்தைய காலத்தில் சோழர்கள் காஞ்சியை ஆண்டபோது அவர்களிடமிருந்து கைப்பற்றப்பட்டிருக்கலாம்) ஆகியவை சோழர்களால் ஆதரிக்கப்பட்டு விரிவுபடுத்தப்பட்ட மிக முக்கியமான கோயில்களில் இரண்டு ஆகும். மேலும் இரண்டாம் சோழ மன்னர் முதலாம் ஆதித்யாவின் காலத்திலிருந்து, இந்த இரண்டு கோயில்களும் சோழ மன்னர்களின் காவல் தெய்வங்களாக கல்வெட்டுகளில் போற்றப்படுகின்றன.
பிருஹதீஸ்வரர் கோயிலின் சிகாரா, ஒரு குபோலிக் குவிமாடம் (25 டன்), எண்கோண வடிவமானது மற்றும் 80 டன் எடையுள்ள ஒற்றை கிரானைட் கட்டின் மீது அமைந்துள்ளது.
கோணேங்வரம் கோயில் முனையில் உள்ள கோயில் சன்னதி மற்றும் கேதீஸ்வரம் கோயில் மற்றும் முன்னேஸ்வரம் கோயில் வளாகங்கள் திருகோணமலை, மன்னார், புத்தளம் மற்றும் சிதம்பரம் ஆகிய சோழ ஆட்சியின் போது உயரமான கோபுரக் கோபுரங்களைக் கொண்டிருந்தன. இது கண்டம் முழுவதும் காணப்படும் திராவிட கட்டிடக்கலையின் ஒத்திசைவான பிந்தைய பாணிகளின் கட்டுமானத்தை அதிகரித்தது.
நிச்சயமாக, தஞ்சாவூரில் உள்ள இரண்டு பிரகதீஸ்வரர் கோயில்கள் மற்றும் கங்கைகொண்ட சோழபுரம், தாராசுரம் ஐராவதேஸ்வரர் கோயில் மற்றும் கும்பகோணத்தின் புறநகரில் உள்ள சரபேஸ்வரர் (சிவன் கோயில்), இது கம்பஹரேஸ்வரர் கோயில் என்றும் பிரபலமாக உள்ளது. இவை இரண்டும் தென்னிந்தியாவின் பிற பகுதிகளான தக்காண இலங்கை அல்லது இலங்கை மற்றும் நர்மதா-மகாநதி-கங்கைப் பகுதிகளிலிருந்து தங்கள் எதிரிகளை எண்ணற்ற வெற்றிகளையும் அடிபணியச் செய்ததையும் நினைவுகூரும் வகையில் சோழர்களின் அரச கோயில்களாகும். ஆனால் சோழ பேரரசர்கள் மதம் குறித்த தங்கள் பாரபட்சமற்ற அணுகுமுறையை அடிக்கோடிட்டுக் காட்டினர்.
ஸ்ரீரங்கத்தில் விஷ்ணுவுக்கு அர்பணிக்கப்பட்ட ரங்கநாதசுவாமி கோயில் மற்றும் சிவன் மற்றும் விஷ்ணுவின் இரட்டை தெய்வங்கள் (சாய்ந்த கோவிந்தராஜராக) வசிக்கும் சிதம்பரத்தில் உள்ள நடராஜர் கோயில் ஆகியவற்றை அவர்களின் ‘குலதெய்வங்கள்’ அல்லது பாதுகாவலர் (அல்லது குடும்ப) தெய்வங்களாகக் கருதுவதன் மூலம் அவர்களின் உருவப்படம் மற்றும் நம்பிக்கையை மேம்படுத்தினர். சோழர்கள் தங்கள் பாதுகாவலர் அல்லது குடும்ப தெய்வங்களை மட்டுமே கோயில் அல்லது ‘கோயில்’ என்று அழைக்க விரும்பினர், இது அவர்களின் மிக முக்கியமான வழிபாட்டுத் தலங்களைக் குறிக்கிறது. இது அவர்களின் சமத்துவத்தை அடிக்கோடிட்டுக் காட்டுகிறது. மேலே பெயரிடப்பட்ட கோயில்களை யுனெஸ்கோ உலக பாரம்பரிய தளங்களில் சேர்க்க முன்மொழியப்பட்டுள்ளது. இது அவற்றை பெரிய வாழும் சோழ கோயில்களின் துல்லியமான மற்றும் உயர்ந்த தரத்திற்கு உயர்த்தும்.
முதலாம் ராஜேந்திர சோழனால் உருவாக்கப்பட்ட கங்கைகொண்ட சோழபுரம் கோயில், அதன் முன்னோடியை எல்லா வகையிலும் விஞ்சும் வகையில் வடிவமைக்கப்பட்டது. தஞ்சாவூரில் உள்ள கோயில் கட்டப்பட்டு இரண்டு தசாப்தங்களுக்குப் பிறகு, அதே பாணியில், 1030 ஆம் ஆண்டில் கட்டி முடிக்கப்பட்டது. அதன் தோற்றத்தில் அதிக விரிவாக்கம் ராஜேந்திர சோழப் பேரரசின் கீழ் மிகவும் வளமான நிலையi நிரூபிக்கிறது. இந்தக் கோயிலில் தஞ்சாவூரில் உள்ளதை விட பெரிய சிவலிங்கம் உள்ளது. ஆனால் இந்தக் கோயிலின் விமானம் தஞ்சாவூர் விமானத்தை விட உயரத்தில் சிறியது.
சோழர் காலம், உலகெங்கிலும் உள்ள சிற்பங்கள் மற்றும் வெண்கலச் சிற்பங்களுக்கும் குறிப்பிடத்தக்கது. உலகெங்கிலும் உள்ள அருங்காட்சியங்களிலும் தென்னிந்திய கோயில்களிலும் தற்போதுள்ள மாதிரிகளில், விஷ்ணு மற்றும் அவரது துணைவியார் லட்சுமி, மற்றும் சிவ ஞானிகள் போன்ற பல்வேறு வடிவங்களில் சிவனின் பல சிறந்த உருவகங்களைக் காணலாம். நீண்ட பாரம்பரியத்தால் நிறுவப்பட்ட ஐகானோகிராஃபிக் மரபுகளுக்கு பொதுவாக இணங்கினாலும், சிற்பிகள் 11 மற்றும் 12 ஆம் நூற்றாண்டுகளில் ஒரு உன்னதமான கருணை மற்றும் ஆடம்பரத்தை அடைய மிகுந்த சுதந்திரத்துடன் பணியாற்றினர். இதற்கு சிறந்த உதாரணம் தெய்வீக நடனக் கலைஞரான நடராஜரின் வடிவத்தில் காணலாம்.